Antyczny rebus

 

HADRIAN  (117-138)                                                  

Didrachma (6,40g)   Cezarea    128-138 n.e.

RPC III 3113, Sydenham, Caesarea 282               

Awers: Głowa cesarza w wieńcu laurowym w prawo, ΑΔΡΙΑΝΟC CЄΒΑCΤΟC (HADRIAN AUGUST)

Rewers: Maczuga bogini Mâ, gwiazda/słońce i księżyc, ΥΠΑΤΟC Γ, ΠΑΤΗΡ ΠΑΤΡΙΔΟC (KONSUL PO RAZ TRZECI, OJCIEC OJCZYZNY) 

Proweniencja: Bay Numismatics

Kolejny raz maczuga? Znowu będzie o Heraklesie? Nie tym razem. Sporo rozmów odbyłem z pewnym profesorem, będącym absolutnym autorytetem w dziedzinie filologii klasycznej, jak i numizmatyki związanej z antykiem. Nigdy nie chciał przyznać mi racji i podążyć za tokiem moich fantazji, że ową maczugę możemy przypisać np. Argaiosowi lub innym bóstwom z anatolijskiego panteonu, zawsze profesor kończył moje wywody prostym stwierdzeniem: „Nie, ponieważ mamy do czynienia ze srebrną monetą imperialną, a wizerunek na monecie musi być zgodny z przyjętym kanonem”. Mało rzeczy tak nas kształtuje jak konstruktywna krytyka. Dlatego wracałem do wszelkich możliwych opracowań dotyczących starożytnej Kapadocji, wertowałem książki o hetyckich wierzeniach, na nowo zagłębiałem się w Geographicę Strabona, próbując znaleźć coś co pozwoli mi zastąpić brak legendy na monecie. Jakiś symbol, klucz…

I pojawił się – rebus. Prawdziwy antyczny rebus. Gwiazda/Słońce, Maczuga i Księżyc. Jak widzicie maczugę w opisie rewersu monety przypisałem komańskiej bogini Mâ. Tak, Mâ znowu powraca, ukryta w rebusie. Dlaczego ona? Na omawianej już tridrachmie Hadriana z Komany mamy jej wizerunek w tetrastylowej świątyni. W prawej ręce dzierży tarczę, a w lewej właśnie maczugę. To była jej broń i jej atrybut. Ostatnimi czasy na aukcji Leu Numismatik pojawiła się, wcześniej nie notowana, brązowa moneta Nerona z Komany Kapadockiej, z cesarzem na awersie i maczugą na rewersie oraz legendą: ΚΟΜΑΝЄΩΝ. Zatem moja teza, że maczuga z didrachmy Hadriana może być symbolem Mâ, jest bardzo prawdopodobną. Teraz pora jeszcze mocniej uzasadnić moje przypuszczenia. Z pomocą przychodzą nam znaki solarne na monecie.

Tu musimy powrócić do samej Komany, a właściwie do dwóch Koman, ponieważ w ówczesnej Kapadocji były dwie Komany, pierwsza, starsza zwana kapadocką lub Hierapolis (Święte Miasto) i druga pontyjska, leżąca w Poncie. W 62 roku n.e. cesarz Neron rozdzielił Pont na trzy części, a część z Komaną nazwano Pontus Cappadocicus. Następnie Trajan dołączył tę część do samej prowincji Kapadocji. Komana kapadocka jak i pontyjska, były bliźniaczo podobnymi, oba miasta pełniły funkcję państwa kościelnego. Ich głównym ośrodkiem były świątynie poświęcone bogini Mâ i jak je opisuje Strabon, obie miały podobną strukturę administracyjną i duchową. W przekazach historycznych często są mylone i tak do dzisiaj trwa spór, którą świątynie odwiedził Juliusz Cezar podczas przemarszu przez Kapadocję. Uważa się, że świątynia w Komanie pontyjskiej powstała jako równowaga dla starszej siostry w Hierapolis.

Symbol Gwiazdy/Słońca. Bogini Mâ przedstawiana jest w solarnej koronie i zarówno w językach zachodnich, wschodnich, jak i tych starszych: huryckich i hetyckich, słowo Mâ oznacza matkę. Stąd na początku najczęściej szukano jej genezy w anatolijskich przedstawieniach bogini matki, takich jak Kybele. Badania archeologiczne i odkryte inskrypcje wykazały, że dużo bliższym pierwowzorem Mâ była hetycka bogini słońca Arinna, która z kolei przejęła wiele cech po huryckiej bogini Szaszusce. To w Arinnie odnajdziemy większość cech wyróżniających kult Mâ (niewykluczone, że Mâ była jej lokalnym imieniem) – bogini wojny, ziemi, otaczająca opieką (matka). Zatem symbol gwiazdy lub słońca doskonale do niej pasował. Pozostaje jeszcze kwestia księżyca.

Symbol księżyca. Jak pisałem powyżej świątynia w Komanie pontyjskiej powstała dla równowagi świątyni w Komanie kapadockiej. Została poświęcona aspektowi księżycowemu i kojarzona była z kultem Selene. Selene w greckiej mitologii to siostra Heliosa, boga słońca (pamiętajmy, że to ten bóg jest najczęściej kojarzony z Górą Argaeus), która prowadzi swój księżycowy rydwan po niebie, sama będąc uosobieniem Księżyca. Jej rzymską odpowiedniczką była Luna. Na przepięknym denarze z okresu Republiki z 44 roku p.n.e., mamy przedstawiony (opisany u Plutarcha) sen Sulli, gdzie księżycowa bogini, zwana Mâ-Belloną rzuca piorunami w jego wrogów, a stojąca nad nim Victoria wieści jego zwycięstwo.

Zatem reasumując Mamy przedstawioną maczugę jako symboliczną broń Mâ oraz słońce i księżyc jako jej dwa aspekty i zarazem symbole dwóch świątyń jej poświęconych, zatem śmiało możemy ten antyczny rebus odczytać jako bogini Mâ. Kiedy przedstawiłem profesorowi skrótowo tę teorię i moją próbę rozczytania rewersu didrachmy Hadriana, odpowiedział: „Rzeczywiście ciekawe”. Zatem chyba mogę odtrąbić swój sukces. A swoją drogą Bartku bardzo Ci dziękuję za każdą uwagę i ogrom wiedzy jaką się dzielisz. Trudno byłoby poruszać się przez morze Antyku, gdyby nie światło (pasji, wiedzy i doświadczenia) Twojej latarni.